Revista kulturore Përpjekja

Fac sapias et liber eris (Bëhu i ditur që të jesh i lirë).

Me këtë citim do të fillonte editoriali i parë i Përpjekjes në nëntor të vitit 1994.Qysh nga ky moment e në vazhdim Përpjekja do të jetë e pranishme në sfidën e saj për të përcjellë në shoqërinë shqiptare frymën e një kulture “ndryshe”. Përhapja e kësaj kulture – që përmes dëshirës për dije rrit sensit kritik ndaj asaj ç’ka na rrethon, që na ndihmon të çlirohemi prej komplekseve të vjetra, apo të reja, që na jep dinjitet dhe kurajo për të ç’mitizuar, që na përgatit për të riformuluar mbi baza serioze përkatësinë tonë identitare e për të interpretuar proceset historike, së fundi, që na aftëson për t’u ballafaquar me problematikat aktuale të tranzicionit – ka qenë dhe mbetet motivi i thellë i ekzistencës së revistës Përpjekja. Kjo është baza që e bën këtë revistë të jetë unike në llojin e vet.

Krijuar dhe drejtuar nga Fatos Lubonja, sot revista Përpjekja ka një grup editorial (Fabian Kati, Artan Puto, Eldon Gjikaj) që përcakton tematikat kryesore ku fokusohet vëmendja e secilit prej numrave. Vet struktura e revistës është “e hapur” dhe temat që rrihen në të kanë shtrirje të gjerë: ato shkojne nga politologjia tek letërsia, nga historia tek filozofia, nga sociologjia tek gjuhësia, etj.

Një grup bashkëpuntorësh përbëjnë kontibuesit e herë pas hershëm të revistës Përpjekja, por faqet e saj janë të hapura, gjithashtu, ndaj kontribuesve të rinj dhe politikat editoriale të saj mundohen vazhdimisht të stimulojnë pjesëmarrjen e këtyre të fundit.

Tre boshtet kryesore rreth të cilave shtrukturohet revista janë:

1) aktualitet-shoqëri, 2) letra shqipe dhe 3) ndërgjegje historike.

Në rubrikën e parë botohen shkrime që kanë të bëjnë me tema të aktualitetit, të cilat prekin shoqërinë postkomuniste shqiptare; rubrika e dytë synon një vjelje cilësore të prodhimit letrar bashkëkohor shqiptar, si edhe botimin e artikujve kritik mbi letërsinë; rubrika e tretë përfshin shkrime mbi historinë e Shqipërisë, që synojnë ta shohin historinë e vendit nëpërmjet një optike kritike, duke qenë, kësisoj, një alternativë e historisë “zyrtare” romantiko-nacionaliste.

Perpjekja është një mjet i vlefshëm për të gjithë ata që rreken ta kuptojnë më thelle realitetin shqiptar, atë që ndodh përreth nesh, për ata që nuk mjaftohen me “zhurmën” e përditëshme mediatike për formësimin e opinioneve të tyre, për ata që edhe pse nuk kanë përgatitjen e nevojshme akademike, ndjejnë nevojën të formulojnë një interpretim më serioz rreth problematikave bashkëkohore.

Fryma kritike, në konkordancë me parimin e Karl Poperit: “Përmjet ligjërimit mundësohet kritika dhe përmjet kritikës zhvillohet kultura”, mbetet thelbi mëvetësues i revistës Përpjekja. Kjo frymë substanciale, deri dje, ka munguar pothuaj krejtësisht në mendimin historik, sociologjik, letrar dhe kulturor shqiptar në përgjithësi, ndërsa sot artikulimi i saj është në fazë belbëzimi. Qëllimi kryesor i Përpjekjes është nxitja dhe përhapja e kësaj fryme kritike në mënyrë që kultura shqiptare, të ketë fytyrën e saj “kombëtare” në një sfond kozmopolit, të pranojë diversitetin kulturor, të gatitet për shkëmbime me kulturat e tjera, pa paragjykime ideologjike dhe kulturore, e aftë të vetpërtërihet.

Shoqëria shqiptare e periudhës paskomuniste po përjeton një krizë identiteti, që nuk lidhet vetëm me bjerrjen e kulturës së vjetër nacional-komuniste dhe të moralit të saj, por edhe me tensionin midis dëshirës për t’iu bashkuar Evropës së qytetëruar dhe një realiteti socio-kulturor që është shumë larg atij. Në këtë kuptim revista Përpjekja ka synuar nxitjen e debateve dhe transmetimin e mesazheve lidhur me domosdoshmërinë e njohjes së historisë dhe kulturës sonë larg frymës romantike e panegjirike. Një karakteristikë tjetër e revistës Përpjekja është fakti se në vëllimi e saj krijimtaria e mirëfilltë dominon mbi përkthimet. Në ndryshim nga disa revista dhe gazeta kulturore të kësaj periudhe, që mbështeten kryesisht mbi përkthime, ose koleksione përkthimesh, ajo i ka sjellë lexuesit artikuj të shkruar enkas për revistën, si edhe shkrime të autorëve të rëndësishëm të kulturës shqiptare dhe të asaj të huaj që ishin pak të njohur nga publiku ynë. Duke qënë një organ i bazuar mbi krijimtarinë autentike dhe mbi një këndvështrim kritik mbi të kaluarën e të tashmen tonë, ajo u ka ofruar një mundësi shprehjeje shkrimtarëve, poetëve, historianëve dhe në përgjithësi studjuesve të brezit të ri, të cilët e kishin të vështirë të hynin me krijimet e tyre në tregun e kulturës shqiptare, që sot më shumë se kurrë po zaptohet nga prodhimet komerciale. Megjithë vështirësitë e shumta ekonomike, botimi i revistës Përpjekja ka arritur të mbulojë me prezencën e vet pothuajse tërë periudhën e tranzicionit dhe ka vazhduar (me ndonjë ndërprerje, apo vonesë në daljet e përtremuajshme) të përcjellë mesazhin e saj të padiktuar prej përkatesive të çfarë do lloj natyre qofshin. Në këtë sens Përpjekja ka qenë dhe do të mbetet përçuese e lirisë dhe e kurajos intelektuale.

Qendra Përpjekja

Nisur nga problematikat e rrahura në numrat e ndryshëm të revistës Përpjekja, si edhe nga nevoja për të hulumtuar më tej disa prej fenomeneve shoqërore që kanë karakterizuar periudhën e tranzicionit shqiptar, Fatos Lubonja, Fabian Kati dhe Artan Puto, në shtator të vitit 2002, ndërmorën nismën e formimit të Qendrës Përpjekja. E konceptuar si një zgjerim i mëtejshëm i aktivitetit të revistës, kjo qënder merret sot me organizimin e tryezave të rrumbullakëta, apo të takimeve ku debatohen me tej tematikat e prekura në numrat e ndryshëm të revistës Përpjekja. Përveç lidhjes së ngushtë me revistën, Qendra Përpjekja, zhvillon dhe aktivitetin e saj kulturor nëpërmjet zbatimit të projekteve të ndryshme me sfond kulturor, si dhe të atyre me karakter studimor, në lëmin e historisë, letërsisë, apo politologjisë. Gjithashtu, në projektet e Qendrës Përpjekja hyn dhe puna e perkthimit të një numri veprash të zgjedhura, nga literatura e specializuar bashkëkohore dhe nga ajo klasike. Qendra Përpjekja ka një rol të rëndësishëm në promovimin e kulturës “ndryshe” të përcjellë prej revistës Përpjekja. Ajo është qendra ku idetë e komunikuara në letër zhvillohen më tej, nëpërmjet një komunikimi dinamik midis njerezve dhe ndihmon kthimin e këtyre ideve në projekte të detajuara, të aplikueshme, të cilat nuk synojnë më vetëm konstatimin e problematikave, por kërkojnë të ndërhyjnë drejtpërdrejtë mbi realitetin. Me opinionin e përbashkët të bordit këshillmor dhe grupit editorial të revistës Përpjekja, për t’i dhënë përparësi këtij funksioni që mbulon Qendra Përpjekja, nga viti 2003 revista ka filluar të botohet si organ i kësaj të fundit. Qendra Përpjekja mban kontakte me një sërë universitetesh, si brenda, ashtu dhe jashtë vendit dhe merr pjesë në programe të përbashkëta me këto universitete.

Botimet Përpjekja

Botimet Përpjekja është një ndërmarrje botimesh që ka filluar aktivitetin e vet në 1996 dhe vazhdon të nxjerrë në shtyp, si vepra letrare, ashtu edhe vepra të një literature të specializuar nga autorë shqiptarë dhe te huaj. Botimet Perpjekja e ka limituar së tepërmi aktivitetin e vet sasior, në funksion të nxjerres në qarkullim të botimeve me nivel cilësor. Kjo zgjedhje e drejtuesve të Botime Përpjekja ka qenë përgjigja e deritanishme ndaj “invazionit” jo-cilësor, që ka goditur në mënyre masive tregun e librit në Shqipëri gjatë viteve të tranzicionit. Projektet e ardhëshme të Botime Përpjekja, kanë të bëjnë me specializimin e saj në disa fusha botimesh dhe në mbulimin e kërkesës së ardhëshme për botime akademike në lëmin e shkencave shoqerore. Disa prej librave të botuar nga kjo shtëpi botuese janë:

Fatos T. Lubonja, "Ridenimi",

Umberto Eco, "Si behet nje punim diplome",

Fatos T. Lubonja, "Liri e kercenuar",

Barbara Jelavich, "Histori e Ballkanit",

Gjergj Peci, "Mllef",

Leon Poliakov, "Totalitarizmat e shekullit XX",

Ernest Gellner, "Plugu, Shpata dhe Libri",

Todi Lubonja, "Pse hesht shtepia e muzikes",

Nexhat Peshkepia, "Nje zemer ne mergim"